वर्णोच्चारण-शिक्षा – NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharda

वर्णोच्चारण-शिक्षा – NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharda includes all the questions with solutions given in NCERT Class 9 Sanskrit Sharda textbook.

NCERT Solutions Class 9

English Kaveri Hindi Ganga Sanskrit Sharada Maths Ganita Manjari Science Exploration Social Understanding Society

वर्णोच्चारण-शिक्षा – NCERT Solution

Q.1: वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति?

Solution: त्रीणि

Q.2: कति स्थानानि सन्ति?

Solution: षट्

Q.3: आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः?

Solution: पञ्चविधः

Q.4: करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति?

Solution: स्पृष्ट-प्रयत्नः

Q.5: अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति?

Solution: त्रयः

Q.6: संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति?

Solution: अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणे

Q.7: आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते?

Solution: आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर प्रयत्नः’ इति उच्यते।

Q.8: ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति?

Solution: करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति।

Q.9: करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते?

Solution: करणस्य विवृत-प्रयत्नेन अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते।

Q.10: आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते?

Solution: कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु स्थान-करणयोः मध्ये आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।

Q.11: आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति?

Solution: आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु ‘अ-कारः’ कश्चिद् विशिष्टः स्वरः अस्ति।

Q.12: अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत-

क-स्तम्भः ख-स्तम्भः
(क) विवृत-प्रयत्नः (1) व्
(ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः (2) श्
(ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः (3) ॠ
(घ) ईषत्विवृत-प्रयत्नः (4) अ
(ङ) संवृत-प्रयत्नः (5) ध्

Solution: (क) – (3), (ख) – (5), (ग) – (1), (घ) – (2), (ङ) – (4),

Q.13: अधोलिखितानां वाक्यानाम् उत्तराणि आम्/न इति सन्दर्भानुसारं लिखत-

(क) ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न)
(ख) ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न)
(ग) ‘झ’ वर्णः स्पर्शः अस्ति। (आम् / न)
(घ) ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। (आम् / न)
(ङ) ‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। (आम् / न) __

Solution:
(क) ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। न
(ख) ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। आम
(ग) ‘झ’ वर्णः स्पर्शः अस्ति। आम्
(घ) ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। न
(ङ) ‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। न

Q.14: स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति।

Solution: के स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति?

Q.15: व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति।

Solution: व्यञ्जनानि कीदृशानि भवन्ति?

Q.16: स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः।

Solution: स्वराणां कति भेदाः भवतः?

Q.17: ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति।

Solution: कस्य उपभेदाः न भवन्ति?

Q.18: व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति।

Solution: व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति?

Q.19: वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत-

  वर्णाः
(क) एकस्थानि-वर्णाः
(ख) स्पर्श-व्यञ्जनानि
(ग) अयोगवाह-व्यञ्जनानि
(घ) ऊष्म-व्यञ्जनानि
(ङ) द्विस्थानि-वर्णाः __

Solution:
वर्णाः
(क) एकस्थानि-वर्णाः अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ
(ख) स्पर्श-व्यञ्जनानि क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, त्, थ्, द्, ध्, न्, प्, फ्, ब्, भ्, म्
(ग) अयोगवाह-व्यञ्जनानि अनुस्वारः (अं), विसर्गः (अः)
(घ) ऊष्म-व्यञ्जनानि श, ष, स, ह
(ङ) द्विस्थानि-वर्णाः ए, ऐ, ओ, औ, व्

Class 9 Sanskrit Sharda NCERT Solutions

• प्रथम: पाठ: सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
• द्वितीय: पाठ: सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
• तृतीय: पाठ: आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
• चतुर्थ: पाठ: न खलु वयस्तेजसो हेतु:
• पज्चम: पाठ: एषा सा कृतकबुद्धि: मानवबुद्धे: सहकरी
• षष्ठ: पाठ: मनःपूतं समाचरेत्
• सप्तम: पाठ: उपायं चिन्तयेत् प्राजस्तथापायं च चिन्तयेत्
• अष्टम: पाठ: अन्नाट् आनन्दं प्रति
• नवम: पाठ: कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
• दशम: पाठ: णमो अरिहन्ताणम्
• एकादश: पाठ: वर्णोच्चारण-शिक्षा

---